تیروئید (کم‌کاری و پرکاری)
تیروئید غده‌ای کوچک در گردن است که روی ضربان قلب، انرژی و وزن اثر می‌گذارد. اینجا می‌خوانید کم‌کاری و پرکاری چه علامت‌هایی دارند، با چه آزمایشی تشخیص داده می‌شوند و چرا با چربی خون و قلب مرتبط‌اند.
تیروئید چیست؟
تیروئید غده‌ای پروانه‌شکل در جلوی گردن است که هورمون می‌سازد. این هورمون‌ها سرعت مصرف انرژی را در تقریباً همهٔ اندام‌ها تنظیم می‌کنند، حتی ضربان قلب را. دو مشکل اصلی دارد:
- کم‌کاری: غده هورمون کافی نمی‌سازد و کارکرد بدن کند می‌شود.
- پرکاری: غده بیش از نیاز هورمون می‌سازد و کارکرد بدن تند می‌شود.
هر دو می‌توانند آرام و بی‌سروصدا شروع شوند و ماه‌ها یا سال‌ها طول بکشد تا خودشان را نشان بدهند. هر دو در زنان شایع‌ترند.
علامت‌ها
در کم‌کاری: خستگی زیاد، احساس سرما، افزایش وزن، یبوست، ضعف تمرکز، افسردگی یا کم‌حوصلگی، خشکی پوست و ریزش مو، گرفتگی صدا، ضربان قلب کند، درد مفاصل و عضلات، و قاعدگی سنگین یا نامنظم. علامت‌ها آهسته پیش می‌آیند و با گذر زمان بدتر می‌شوند.
در پرکاری: کاهش وزن با وجود اشتهای خوب، ضربان تند یا نامنظم قلب، عصبی بودن و تحریک‌پذیری، بی‌خوابی، لرزش دست، ضعف عضلانی، تعریق و بدتحملی گرما، اجابت مزاج بیشتر و گاهی ورم جلوی گردن (گواتر). در سالمندان گاهی علامت‌ها فرق می‌کند، مثلاً کم‌اشتهایی یا گوشه‌گیری، و ممکن است با افسردگی یا فراموشی اشتباه شود.
بسیاری از این علامت‌ها در بیماری‌های دیگر هم دیده می‌شوند. پس فقط آزمایش مشخص می‌کند.
تیروئید و بقیهٔ بدن
- چربی خون: کم‌کاری می‌تواند به چربی بالای خون کمک کند. به همین دلیل کسی که چربی بالا دارد، آزمایش تیروئید هم می‌دهد.
- قلب: هورمون تیروئید روی ضربان قلب اثر می‌گذارد. در کم‌کاری ضربان کند می‌شود و در پرکاری ممکن است تند و نامنظم شود. پرکاری درمان‌نشده ریتم قلب را به هم می‌زند و می‌تواند به لخته، سکته و نارسایی قلب برسد.
- قند: دیابت (نوع ۱ و ۲) در فهرست بیماری‌هایی است که همراه مشکلات تیروئید دیده می‌شود.
- استخوان: پرکاری درمان‌نشده استخوان را نازک می‌کند.
- باروری و بارداری: مشکلات تیروئید می‌تواند بر باروری و بارداری اثر بگذارد.
- خستگی و وزن: چون خستگی و تغییر وزن دلایل دیگری هم دارند و علامت‌ها به‌تنهایی کافی نیستند، پزشک علت را با شرح حال، معاینه و آزمایش بررسی می‌کند.
چطور تشخیص داده می‌شود؟
پزشک شرح حال می‌گیرد، گردن را معاینه می‌کند و آزمایش خون می‌دهد. آزمایش اصلی TSH است، هورمونی که از غدهٔ زیر مغز ترشح می‌شود و به تیروئید فرمان می‌دهد. وقتی هورمون تیروئید کم باشد TSH بالا می‌رود و وقتی زیاد باشد TSH پایین می‌آید. آزمایش TSH علت مشکل را نشان نمی‌دهد. پزشک ممکن است T4، T3، آزمایش آنتی‌بادی یا تصویربرداری هم بخواهد.
نتیجهٔ TSH در بعضی افراد بدون بیماری تیروئید هم تغییر می‌کند. مثلاً بیماری سخت آن را موقتاً پایین می‌آورد، بعد از ۸۰ سالگی ممکن است بالاتر باشد و در سه‌ماههٔ اول بارداری معمولاً کمی پایین است. نتیجه را باید پزشک در کنار علامت‌ها و آزمایش‌های دیگر تفسیر کند.
درمان و مدیریت
کم‌کاری: درمان معمول قرص جایگزین هورمون تیروئید است. این قرص هورمونی را که غده نمی‌سازد جبران می‌کند و معمولاً سال‌های طولانی و اغلب مادام‌العمر لازم است. آزمایش خون منظم نشان می‌دهد مقدار دارو درست است یا نه. کمی بعد از شروع (حدود ۶ تا ۸ هفته) آزمایش تکرار می‌شود و وقتی وضعیت ثابت شد، معمولاً هر ۶ ماه و بعد سالی یک بار. مقدار نادرست دارو می‌تواند حالت تهوع، اسهال، سردرد و مشکل خواب بدهد. مقدار زیادِ دارو می‌تواند به ریتم قلب و استخوان آسیب بزند. دارو را خودتان شروع، قطع یا تنظیم نکنید.
پرکاری: معمولاً قابل درمان است. گزینه‌ها: دارویی که تولید هورمون را کم می‌کند، ید رادیواکتیو که سلول‌های تیروئید را از بین می‌برد، یا جراحی. هر روش مزایا و معایب دارد و انتخاب آن به علت، شدت، سن، بارداری و بیماری قلبی بستگی دارد. اغلب متخصص غدد در انتخاب کمک می‌کند. بعضی داروها علامت‌های تپش قلب و لرزش را زود آرام می‌کنند ولی تولید هورمون را کم نمی‌کنند. درمان دارویی معمولاً حدود ۱ تا ۲ سال طول می‌کشد و گاهی بیشتر. بعد از درمان ید رادیواکتیو یا جراحی ممکن است کم‌کاری پیش بیاید که آن را با قرص هورمون درمان می‌کنند.
پیگیری و مراقبت از خود
- آزمایش‌های دوره‌ای را سر وقت بدهید، حتی اگر حال شما خوب است.
- دارو را در ساعت و روش پیشنهاد پزشک مصرف کنید و بدون پزشک قطع نکنید.
- قبل از مصرف مکمل ید، شربت سرفه یا جلبک دریایی از پزشک بپرسید، چون ممکن است ید زیاد داشته باشند.
- همهٔ داروها و مکمل‌ها را به پزشک بگویید، چون بعضی داروها خودشان کم‌کاری یا پرکاری می‌سازند.
- اگر باردار هستید یا قصد بارداری دارید، فوراً پزشک را خبر کنید.
- اگر داروی پرکاری مصرف می‌کنید و ناگهان خستگی یا ضعف، درد مبهم شکم، بی‌اشتهایی، بثورات پوستی یا کبودی آسان، زردی پوست یا چشم، گلودرد دائمی، تب یا لرز پیدا کردید، فوراً به پزشک خبر بدهید.
چه زمانی تماس بگیرید؟
فوراً با ۱۱۵ (اورژانس ایران) تماس بگیرید اگر درد یا فشار ناگهانی قفسهٔ سینه دارید که برطرف نمی‌شود، یا با تنگی نفس، عرق کردن، تهوع یا سبکی سر همراه است.
کم‌کاری بسیار شدید و درمان‌نشده به‌ندرت به حالتی تهدیدکنندهٔ جان به نام کومای میگزدمی (myxedema coma) می‌رسد که بیشتر در سالمندان دیده می‌شود و درمان بیمارستانی فوری می‌خواهد. پرکاری هم گاهی ناگهان و شدید بدتر می‌شود (طوفان تیروئید) و تهدیدکنندهٔ جان است. اگر علامت‌های تیروئید ناگهان و شدید بدتر شد، با ۱۱۵ تماس بگیرید.
با پزشک مشورت کنید اگر علامت‌های بالا را دارید، گردن‌تان ورم کرده یا گلو را حس می‌کنید، با وجود دارو هنوز علامت دارید، یا بعد از دارو علامت تازه‌ای پیدا کرده‌اید.
برنامهٔ درمان هر بیمار متفاوت است. دربارهٔ وضعیت خودتان از پزشک بپرسید.
پرسش‌های پرتکرار
خسته‌ام و وزنم بالا رفته. حتماً تیروئید است؟
نه. خستگی و افزایش وزن شایع‌اند و دلیل‌های زیادی دارند و لزوماً به تیروئید برنمی‌گردند. علامت‌ها به‌تنهایی برای تشخیص کافی نیستند. پزشک شرح حال می‌گیرد و آزمایش خون می‌خواهد.
آزمایش تیروئید ناشتا می‌خواهد؟
آزمایش TSH به‌تنهایی ناشتایی لازم ندارد، ولی اگر همراه آزمایش‌های دیگر باشد ممکن است لازم شود. آزمایشگاه یا پزشک می‌گوید. اگر دارویی مصرف می‌کنید، بدون نظر پزشک آن را قطع نکنید.
اگر کم‌کاری دارم، قرص را باید تا آخر عمر بخورم؟
در بیشتر موارد درمان کم‌کاری طولانی‌مدت و معمولاً مادام‌العمر است، چون قرص هورمونی را که غده نمی‌سازد جایگزین می‌کند. ولی این به علت کم‌کاری و وضعیت شما بستگی دارد. دارو را هرگز بدون پزشک قطع نکنید و آزمایش‌های دوره‌ای را انجام دهید.
باردار هستم یا قصد بارداری دارم و تیروئید دارم. چه کنم؟
حتماً پزشک را در جریان بگذارید. در کم‌کاری درمان‌شده، مقدار دارو در بارداری معمولاً باید تغییر کند و آزمایش بیشتر لازم است. کم‌کاری درمان‌نشده در بارداری هم برای مادر و هم برای جنین خطر دارد. دارو را خودتان تغییر ندهید.
غذا یا مکمل ید در تیروئید مهم است؟
ید زیاد و کم هر دو می‌توانند مشکل ایجاد کنند، و در بعضی بیماری‌های خودایمنی تیروئید ید زیاد مضر است. جلبک دریایی و بعضی شربت‌های سرفه و مکمل‌ها ید دارند. قبل از مصرف مکمل ید یا تغییر رژیم با پزشک مشورت کنید.