راهنمای بیمار

ویزیت اول معمولاً چه شکلی است؟

پزشک اول گوش می‌دهد: مشکل از کی شروع شده، چه چیزی آن را بدتر یا بهتر می‌کند، چه بیماری‌هایی داشته‌اید و چه دارویی می‌خورید. بعد معاینه می‌کند. نتیجهٔ معاینه را کنار سابقهٔ بیماری، سابقهٔ خانوادگی و جواب آزمایش‌ها و تصویربرداری‌ها می‌گذارد و از روی همهٔ این‌ها نظر می‌دهد.

برای همین، ویزیت اول همیشه به تشخیص کامل نمی‌رسد. گاهی پزشک آزمایش یا تصویربرداری می‌خواهد و نظر نهایی را بعد از دیدن نتیجه می‌دهد. این پیگیری بخشی از کار است، نه نشانهٔ اینکه مشکل جدی گرفته نشده.

چه چیزهایی را همراه ببرید؟

• جواب آزمایش‌ها و گزارش‌های قبلی، از جمله سونوگرافی، نوار قلب و تصویربرداری. نتیجهٔ قدیمی را هم بیاورید، چون روند تغییر را نشان می‌دهد.
• فهرست همهٔ داروها. نام هر دارو، همراه مکمل‌ها، ویتامین‌ها و داروهای گیاهی، با مقدار و ساعتی که واقعاً مصرف می‌کنید. اگر فهرست ندارید، خود جعبه‌ها یا عکس برچسب‌ها کافی است.
• یادداشت فشار یا قند خون، اگر در خانه اندازه می‌گیرید.
• برگهٔ ترخیص یا خلاصهٔ پروندهٔ بیمارستان، اگر بستری شده‌اید.
• حساسیت‌ها به دارو یا غذا.
• سابقهٔ بیماری در خانواده: فشار خون، دیابت، چربی خون، بیماری قلبی، سکته، بیماری کلیه یا تیروئید، و اینکه در چه سنی رخ داده است.
• کارت شناسایی و، اگر دارید، کارت بیمه.

اگر یکی از این‌ها را ندارید، ویزیت را عقب نیندازید. پزشک خودش می‌گوید چه چیزی لازم است.

پیش از ویزیت چند خط بنویسید

وقتی چند مشکل با هم دارید، در اتاق ویزیت راحت یکی‌شان یادتان می‌رود. روی کاغذ یا در گوشی بنویسید:

• مهم‌ترین چیزی که نگرانتان کرده چیست؟
• از کی شروع شده و کم می‌شود یا زیاد؟
• در چند هفتهٔ اخیر وزن، اشتها، خواب، انرژی یا دفع‌تان تغییر کرده؟
• کدام کار روزمره برایتان سخت شده؟

چه بپرسید؟

• مشکل من چیست و چه چیزهایی ممکن است در آن نقش داشته باشد؟
• چه آزمایش یا بررسی‌ای لازم است و چرا؟ نتیجه کی آماده می‌شود؟
• اگر دارویی نوشتید: برای چیست، کی و چند وقت باید بخورم، با غذا یا ناشتا، چه عوارضی دارد و آیا آزمایش پیگیری لازم می‌شود؟ اگر یک نوبت را فراموش کردم چه کنم؟
• این دارو با داروها، مکمل‌ها یا غذاهای دیگرم تداخل دارد؟
• هدف من برای فشار، قند و چربی خون چقدر است؟
• ویزیت بعدی کی؟ و چه علامتی یعنی زودتر تماس بگیرم؟

بهتر است جواب‌ها را یادداشت کنید یا کسی از خانواده را همراه ببرید تا نکته‌ها از قلم نیفتد.

چند نکتهٔ کوچک

• اگر قرار است آزمایش خون هم بدهید، از مطب بپرسید ناشتا بودن لازم است یا نه.
• هیچ داروی همیشگی را برای ویزیت یا آزمایش خودسرانه قطع نکنید. اگر نگران بودید، از پزشک یا داروساز بپرسید.
• چیزی را متوجه نشدید، دوباره بپرسید. سؤال تکراری مزاحمت نیست.
• اگر علامتی دارید که در بخش «کی فوری تماس بگیرم؟» آمده، منتظر ویزیت نمانید.

آزمایش چه کمکی می‌کند؟

بسیاری از مشکل‌های رایج داخلی، مثل قند بالا، چربی خون، کم‌خونی یا اختلال تیروئید، مدتی طولانی علامت واضحی ندارند. آزمایش یکی از راه‌هایی است که پزشک با آن بدن را از درون می‌بیند. ولی فقط یک تکه از تصویر است. عدد باید کنار علامت‌ها، معاینه و سابقهٔ شما خوانده شود.

پیش از آزمایش

• ناشتایی. همهٔ آزمایش‌ها ناشتا نمی‌خواهند. برای چربی خون ممکن است ۹ تا ۱۲ ساعت ناشتا بودن لازم شود، و برای آزمایش‌های کبدی حدود ۱۰ تا ۱۲ ساعت. اینکه دقیقاً چقدر، به آزمایشی که پزشک نوشته بستگی دارد. دستور پزشک یا آزمایشگاه را رعایت کنید.
• دارو. هیچ دارویی را خودسرانه قطع نکنید. اگر نمی‌دانید داروی صبح روز آزمایش را بخورید یا نه، به‌خصوص داروی قند، پیش از آن روز از پزشک یا آزمایشگاه بپرسید.
• همه‌چیز را بگویید. غذا و نوشیدنی اخیر، داروها، مکمل‌ها، ورزش سنگین و دورهٔ ماهانه می‌توانند نتیجه را تغییر دهند. به آزمایشگاه بگویید.
• برای اینکه روند را ببینید، آزمایش‌های پی‌درپی را تا حد ممکن در یک آزمایشگاه بدهید.

عدد را چطور بخوانیم؟

کنار هر عدد، «محدودهٔ مرجع» چاپ شده است. این محدوده از نتیجهٔ گروه بزرگی از افراد سالم به دست آمده و بین آزمایشگاه‌ها و بین گروه‌های سنی فرق می‌کند. پس:

• عدد را فقط با محدودهٔ همان برگه مقایسه کنید.
• به واحد نگاه کنید. دو آزمایش مختلف ممکن است واحد متفاوت داشته باشند.
• بیرون از محدوده بودن همیشه یعنی بیماری نیست. آدم سالم هم گاهی عدد خارج از محدوده دارد.
• داخل محدوده بودن هم تضمین نمی‌کند که همه‌چیز خوب است، مخصوصاً اگر علامت دارید.
• هیچ آزمایشی بی‌نقص نیست. اگر نتیجه با وضعیت شما نمی‌خواند، پزشک ممکن است آزمایش را تکرار کند.

جواب را برای پزشک ببرید، حتی اگر همه‌چیز در محدوده باشد. تفسیر را به اینترنت و گروه‌های پیام‌رسان نسپارید.

چند آزمایش رایج

این فهرست فقط معرفی است و جای تشخیص نیست.

قند خون. این حدها برای تشخیص دیابت در بزرگسالان به کار می‌روند:

• HbA1c (میانگین قند دو تا سه ماه اخیر): طبیعی کمتر از ۵٫۷٪؛ پیش‌دیابت ۵٫۷ تا ۶٫۴٪؛ در محدودهٔ دیابت ۶٫۵٪ یا بیشتر.
• قند ناشتا: طبیعی ۹۹ mg/dL یا کمتر؛ پیش‌دیابت ۱۰۰ تا ۱۲۵؛ در محدودهٔ دیابت ۱۲۶ یا بیشتر.
• قند دو ساعت پس از نوشیدن محلول گلوکز: طبیعی ۱۴۰ mg/dL یا کمتر؛ پیش‌دیابت ۱۴۰ تا ۱۹۹؛ در محدودهٔ دیابت ۲۰۰ یا بیشتر.

تشخیص با پزشک است. معمولاً یک عدد به‌تنهایی کافی نیست و آزمایش تکرار می‌شود.

چربی خون. برای بزرگسالان، کلسترول کل کمتر از ۲۰۰ و LDL کمتر از ۱۰۰ mg/dL در محدودهٔ «سالم» آمده است. HDL پایین‌تر از ۴۰ در مردان و پایین‌تر از ۵۰ در زنان کم حساب می‌شود، و ۶۰ یا بیشتر بهتر است. ولی هدف برای هر نفر فرق می‌کند: به سن، سابقهٔ خانوادگی و بقیهٔ عوامل خطر بستگی دارد. هدف خودتان را از پزشک بپرسید. تری‌گلیسرید بالا هم خطر بیماری قلبی را بالا می‌برد.

آنزیم‌های کبد (ALT، AST، ALP) و بیلی‌روبین. پزشک به الگوی همهٔ اعداد نگاه می‌کند، نه یک عدد. تغییر این آزمایش‌ها همیشه از کبد نیست و بیماری‌ها یا داروهای دیگر هم می‌توانند اثر بگذارند. بیماری اخیر هم ممکن است موقتاً آن‌ها را عوض کند.

کراتینین و eGFR. نشان می‌دهند کلیه‌ها چقدر خوب پسماند خون را پاک می‌کنند. عدد کراتینین به حجم عضله، رژیم غذایی، کم‌آبی و ورزش هم بستگی دارد. نتیجهٔ طبیعی بیماری کلیه در مراحل اول را کاملاً رد نمی‌کند، و پزشک گاهی آزمایش‌های دیگر هم می‌خواهد.

شمارش سلول‌های خون (CBC) و هموگلوبین. تغییر این اعداد ممکن است به کم‌خونی، کم‌آبی، عفونت یا علت‌های دیگر مربوط باشد. خودتان از روی آن بیماری تعیین نکنید.

TSH. هورمونی از مغز که به تیروئید می‌گوید چقدر کار کند. TSH بالا معمولاً به تیروئید کم‌کار اشاره دارد و TSH پایین به تیروئید پرکار. این آزمایش نشان می‌دهد تیروئید ممکن است مشکل داشته باشد، نه علتش را. بیماری‌های شدید غیرتیروئیدی، سن بالای ۸۰ و سه‌ماههٔ اول بارداری هم TSH را تغییر می‌دهند.

چه موقع منتظر ویزیت نمانید؟

آزمایش خارج از محدوده معمولاً اورژانسی نیست. اما اگر با درد قفسهٔ سینه، تنگی نفس، استفراغ خونی، گیجی یا بدحالی همراه شد، به بخش «کی فوری تماس بگیرم؟» بروید و در صورت لزوم فوراً با ۱۱۵ تماس بگیرید.

چرا در خانه اندازه بگیریم؟

فشار خون بالا معمولاً علامتی ندارد، پس تنها راه فهمیدنش اندازه‌گیری است. فشار در طول روز بالا و پایین می‌شود و گاهی در مطب، از استرس ویزیت، بالاتر از خانه درمی‌آید. پزشک ممکن است برای تأیید تشخیص یا دیدن اثر درمان از شما بخواهد چند روز در خانه اندازه بگیرید. اندازه‌گیری در خانه جای ویزیت را نمی‌گیرد؛ فقط تصویر را کامل‌تر می‌کند.

فشار خون در خانه

دستگاه. دستگاه دیجیتال با کاف بازویی انتخاب کنید. مچی و انگشتی دقت کمتری دارند. کاف باید روی بازو محکم بنشیند و کوچک نباشد. دستگاه را یک بار به مطب ببرید و از پزشک یا پرستار بخواهید روش کارتان را ببیند و عدد دستگاه شما را با دستگاه مطب مقایسه کند.

پیش از اندازه‌گیری

• مثانه را خالی کنید.
• تا ۳۰ دقیقه پیش از آن غذا نخورید و چای، قهوه، سیگار و ورزش نداشته باشید.
• دست‌کم ۵ دقیقه آرام بنشینید؛ ۱۰ دقیقه بهتر است.

هنگام اندازه‌گیری

• پشت به صندلی تکیه دهید، کف پاها روی زمین باشد و پاها روی هم نباشد.
• بازو را روی میز بگذارید تا هم‌سطح قلب باشد.
• آستین را بالا بزنید تا کاف روی پوست بنشیند، با لبهٔ پایینی حدود ۲٫۵ سانتی‌متر بالای چین آرنج.
• حرف نزنید و حرکت نکنید.
• در هر نوبت ۲ یا ۳ بار اندازه بگیرید، با یک دقیقه فاصله، و ساعت را بنویسید.

چند روز و چه ساعتی؟ یک روش رایج این است که ۵ روز پشت‌سرهم، هر روز صبح پیش از صبحانه و عصر پیش از شام اندازه بگیرید. پزشک ممکن است برنامهٔ دیگری بدهد؛ همان را اجرا کنید. زمان مصرف داروهایتان را به‌خاطر اندازه‌گیری جابه‌جا نکنید. عددها را بنویسید و به ویزیت ببرید.

چه عددی بالاست؟ منابع در این مورد کاملاً هم‌نظر نیستند. یک جدول رایج، فشار زیر ۱۲۰/۸۰ را طبیعی می‌داند و از ۱۳۰/۸۰ به بالا را در طبقهٔ فشار بالا می‌گذارد. در منبعی دیگر تشخیص با دو بار ثبت ۱۴۰/۹۰ یا بیشتر در دو روز مختلف گفته شده. هدف درمان هم برای هر کس فرق می‌کند، مثلاً با وجود دیابت یا بیماری کلیه. پس هدف خودتان را پزشک تعیین می‌کند؛ عدد را خودتان قضاوت نکنید.

چه موقع منتظر نمانید؟

• اگر فشار بالاتر از ۱۸۰ روی ۱۲۰ است و یکی از این نشانه‌ها را هم دارید (درد قفسهٔ سینه، تنگی نفس، درد پشت، بی‌حسی یا ضعف، تغییر بینایی، اختلال در حرف زدن): فوراً با ۱۱۵ تماس بگیرید.
• اگر عدد همین‌قدر بالاست و هیچ علامتی ندارید، بی‌درنگ با پزشک تماس بگیرید.

قند خون در خانه

اگر دیابت دارید، پزشک می‌گوید با چه دستگاهی و هر چند وقت یک‌بار قند را اندازه بگیرید. زمان‌های رایج برای اندازه‌گیری پیش از غذا و موقع خواب است، ولی تعداد نوبت را پزشک و بر پایهٔ نوع درمان شما تعیین می‌کند.

• دست را با آب و صابون بشویید و کاملاً خشک کنید. برای تمیز کردن انگشت از الکل استفاده نکنید.
• اگر عدد غیرمنتظرهٔ بالا یا پایین دیدید، با نوار تازه دوباره بسنجید. هیچ دستگاهی ۱۰۰٪ دقیق نیست.
• بنویسید: تاریخ و ساعت، عدد، غذایی که خورده‌اید، دارو، ورزش و هر چیز غیرعادی مثل بیماری یا استرس.
• دستگاه و دفترچه را به هر ویزیت ببرید.

بسیاری از افراد دیابتی هدفی نزدیک به ۸۰ تا ۱۳۰ mg/dL پیش از غذا و کمتر از ۱۸۰ حدود دو ساعت پس از غذا دارند، و زیر ۷۰ معمولاً پایین حساب می‌شود. این فقط یک نمونه است؛ هدف شما ممکن است فرق کند، پس از پزشک بپرسید.

اگر قند چند روز پشت‌سرهم بالای هدف ماند و علتش را نمی‌دانید، با پزشک تماس بگیرید. علامت قند بسیار پایین یا بسیار بالا را در بخش «کی فوری تماس بگیرم؟» بخوانید.

دفترچهٔ ساده

یک دفترچه یا برگه کافی است، با ستون‌هایی برای تاریخ، ساعت، عدد (فشار یا قند)، و یک خط برای «چه خورده‌ام یا چه کرده‌ام». گوشی هم کار را راه می‌اندازد. مهم این است که ثبت منظم باشد و با خود ببرید.

یک قاعدهٔ ساده

هر دارویی که برایتان نوشته‌اند، برای مشکل مشخصی است و مقدار و زمانش را پزشک با توجه به وضعیت کل بدن شما تعیین کرده است. پس هیچ دارویی را خودتان شروع نکنید، قطع نکنید و مقدارش را عوض نکنید، حتی اگر حالتان خوب شده یا عارضه‌ای دیده‌اید. اگر عارضه دارید، اول با پزشک یا داروساز حرف بزنید؛ شاید لازم باشد مقدار یا نوع دارو عوض شود، و این تصمیم با آنهاست.

فهرست داروها را همیشه همراه داشته باشید

در یک برگه یا یادداشت گوشی بنویسید:

• نام هر دارو، مقدارش و ساعت مصرف
• مکمل‌ها، ویتامین‌ها و داروهای گیاهی
• داروهای بدون نسخه که گاهی می‌خورید
• حساسیت‌های دارویی

این فهرست را به هر ویزیت و هر مراجعه به اورژانس ببرید. اگر چند پزشک مختلف برایتان دارو می‌نویسند، فهرست باعث می‌شود همه از داروهای همدیگر خبر داشته باشند.

هنگام دریافت یک داروی تازه بپرسید

• اسمش چیست، برای چه مشکلی است و چقدر طول می‌کشد اثرش را ببینم؟
• کی، چند بار و تا چه مدت باید مصرف شود؟ با غذا یا ناشتا؟
• چه عوارضی محتمل است و اگر دیدم چه کنم؟
• آیا آزمایش پیگیری لازم می‌شود؟
• با داروهای دیگر، مکمل‌ها، غذا یا الکل تداخل دارد؟
• اگر یک نوبت را فراموش کنم چه کنم؟
• چطور نگهداری شود؟ نوع ارزان‌تر یا هم‌ارز دارد؟

اگر راهنمای مصرف روشن نیست، دارو با قبل فرق دارد یا بسته‌ای که گرفته‌اید با همیشه متفاوت است، همان‌جا از داروساز بپرسید.

چند نکته برای مصرف منظم

• خوب بودن حال دلیل کافی برای قطع دارو نیست. فشار و قند بالا اغلب علامتی ندارند، پس نبودن علامت یعنی بیماری تمام شده نیست. اینکه دارویی تا کی لازم است را پزشک تعیین می‌کند؛ از او بپرسید.
• نوبت‌ها را حذف نکنید و برای صرفه‌جویی کمتر از مقدار تجویزشده نخورید. اگر هزینه یا عارضه مشکل شده، این را به پزشک بگویید؛ ممکن است راه دیگری باشد.
• دارو را به دیگران ندهید و داروی دیگران را نخورید.
• برای یادآوری، جعبهٔ هفتگی قرص یا زنگ گوشی استفاده کنید.
• داروها را دور از دسترس کودکان نگه دارید.

فراموش کردم، حالا چه؟

جواب این سؤال برای هر دارو فرق دارد. پس همان روز که دارو را می‌گیرید بپرسید و روی بسته یادداشت کنید. اگر نپرسیده‌اید، نوبت‌ها را خودسرانه جبران نکنید و از داروساز یا پزشک بپرسید.

چه موقع به پزشک خبر بدهید؟

• عارضهٔ تازه یا آزاردهنده پس از شروع دارو
• دارو را گرفته‌اید و نمی‌دانید چطور باید مصرف شود
• بیماری دیگری برایتان تشخیص داده شد یا پزشک دیگری داروی جدیدی نوشت
• مجبورید دارو را قطع کنید، مثلاً به‌دلیل هزینه یا تمام شدن موجودی

اگر پس از مصرف دارو تنگی نفس ناگهانی، تورم صورت یا گلو، یا بی‌حالی شدید پیدا کردید، منتظر تماس با مطب نمانید و فوراً با ۱۱۵ تماس بگیرید.

چرا غذا و حرکت برای همهٔ بدن مهم است؟

فشار بالا، قند بالا و چربی خون بالا اغلب کنار هم می‌آیند و خطر بیماری قلب و رگ را با هم بالا می‌برند. غذای متعادل و حرکت منظم هم‌زمان به همهٔ آن‌ها کمک می‌کند. پس لازم نیست برای هر مشکل برنامه‌ای جدا بسازید. این صفحه راهنمای کلی است. اگر بیماری خاصی دارید (دیابت، بیماری کلیه، بیماری قلبی)، برنامهٔ غذایی و ورزش شما باید با نظر پزشک یا متخصص تغذیه باشد.

غذا

اصل‌های کلی بزرگسالان:

• میوه و سبزی: دست‌کم ۴۰۰ گرم در روز.
• نمک: کمتر از ۵ گرم در روز، که حدود ۲ گرم سدیم است. نمک فشار خون را بالا می‌برد. نمک اضافه سر سفره را کم کنید و به غذاهای آماده و شور هم توجه کنید.
• قند افزوده: کمتر از ۱۰٪ انرژی روزانه، یعنی حدود ۵۰ گرم (۱۲ قاشق چای‌خوری) در رژیم ۲۰۰۰ کیلوکالری. کمتر از ۵٪ فایدهٔ بیشتری دارد. نوشابه و آب‌میوهٔ شیرین‌شده را در نظر داشته باشید.
• چربی: کل چربی ۱۵ تا ۳۰٪ انرژی، چربی اشباع کمتر از ۱۰٪ و چربی ترانس کمتر از ۱٪.
• الکل فشار و تری‌گلیسرید را بالا می‌برد.
• سیگار و دخانیات به قلب و رگ‌ها آسیب می‌زنند و نیکوتین فشار را بالا می‌برد. ترک کردن خطر حملهٔ قلبی و سکته را کم می‌کند؛ اگر می‌خواهید ترک کنید، از پزشک کمک بخواهید.

اگر دیابت دارید، بهتر است با پزشک یا متخصص تغذیه یک برنامهٔ غذایی شخصی بسازید. دیابت لزوماً به معنی کنار گذاشتن همهٔ غذاهای مورد علاقه نیست؛ گاهی فقط اندازهٔ سهم یا دفعات مصرف عوض می‌شود.

حرکت

• بزرگسالان دست‌کم ۱۵۰ دقیقه در هفته فعالیت بدنی با شدت متوسط انجام دهند، مثل پیاده‌روی تند. ۱۵۰ دقیقه یعنی مثلاً ۳۰ دقیقه، پنج روز در هفته.
• دست‌کم دو روز در هفته تمرین تقویت عضله، مثل شنای دیواری، هم توصیه شده است.
• نشستن طولانی را بشکنید. نشستن و دراز کشیدن زیاد با خطر بیشتر بیماری قلب و عروق همراه است.
• هر مقدار حرکت از بی‌حرکتی بهتر است. اگر الان تقریباً هیچ حرکتی ندارید، از ده دقیقه شروع کنید و کم‌کم زیاد کنید.

اگر بیماری قلبی دارید، سنتان بالاست یا مدتی طولانی بی‌تحرک بوده‌اید، پیش از شروع ورزش سنگین با پزشک حرف بزنید.

اگر هنگام حرکت درد یا فشار در قفسهٔ سینه، تنگی نفس شدید، سبکی سر یا حالت غش پیدا کردید، فوراً بایستید. اگر با استراحت چند دقیقه‌ای رفع نشد، به بخش «کی فوری تماس بگیرم؟» نگاه کنید و با ۱۱۵ تماس بگیرید.

کجا شروع کنیم؟

هیچ‌کس همه‌چیز را یک‌باره عوض نمی‌کند. یک تغییر انتخاب کنید که واقعاً بتوانید ادامه بدهید: مثلاً یک وعدهٔ سبزی بیشتر، پنج دقیقه پیاده‌روی بعد از شام، یا کم کردن نمک سر سفره. در ویزیت بعدی یادداشت فشار و قندتان را نشان بدهید و با پزشک ببینید چه چیزی اثر کرده است.

پیش از هر چیز

در ایران شمارهٔ اورژانس ۱۱۵ است. اگر یکی از نشانه‌های زیر را در خودتان یا کسی دیگر دیدید، فوراً با ۱۱۵ تماس بگیرید. منتظر نوبت مطب نمانید و خودتان رانندگی نکنید: آمبولانس می‌تواند در راه درمان را شروع کند. هنگام تماس آرام باشید، نشانی دقیق را بگویید و اگر می‌توانید ساعت شروع نشانه‌ها را یادداشت کنید.

اگر مطمئن نیستید نشانه جدی است، تماس بگیرید. شما لازم نیست تشخیص بدهید؛ این کار پرسنل اورژانس است. این فهرست کامل نیست و جای معاینه را نمی‌گیرد.

حملهٔ قلبی

نشانه‌های رایج:

• فشار، سنگینی یا فشردگی در وسط یا سمت چپ قفسهٔ سینه، که چند دقیقه می‌ماند یا می‌رود و برمی‌گردد
• درد یا ناراحتی که به یک یا هر دو بازو، شانه، گردن، فک، پشت یا بالای شکم می‌رود
• تنگی نفس، گاهی پیش از درد قفسه
• عرق سرد، سبکی سر یا حالت غش، تهوع یا استفراغ
• حالتی شبیه سوءهاضمه، مثل سوزش یا پری قفسه و بالای شکم
• پوست رنگ‌پریده، آبی یا خاکستری

نشانه‌ها همیشه کلاسیک نیستند. در زنان، سالمندان و بیماران دیابتی ممکن است درد قفسه کم باشد یا اصلاً نباشد و به‌جایش تنگی نفس، خستگی غیرعادی و بی‌دلیل، ضعف یا تهوع دیده شود. حملهٔ قلبی «خاموش» هم هست که تقریباً بی‌نشانه می‌گذرد. در بیماران دیابتی که آسیب عصبی ناشی از دیابت دارند، ممکن است درد قفسه حس نشود. پس خستگی یا ضعف ناگهانی و شدید، یا تنگی نفس تازه، مخصوصاً در این گروه‌ها، دلیل کافی برای تماس است. درد قفسهٔ ماندگار را به معده نسبت ندهید.

فوراً با ۱۱۵ تماس بگیرید. بنشینید یا به چیزی تکیه بدهید، پاها را خم کنید و آرام بمانید. اگر کسی بیهوش شد، جواب نمی‌دهد و نفس نمی‌کشد، تا رسیدن کمک ماساژ قلبی (CPR) را شروع کنید، اگر آموزش دیده‌اید. اگر پزشک برای شما داروی قلب تجویز کرده و طرز مصرفش را آموزش داده، فقط همان را همان‌طور که یاد گرفته‌اید مصرف کنید. دارویی را که پزشک برایتان ننوشته خودتان نخورید.

سکتهٔ مغزی

نشانه‌ها ناگهانی هستند:

• صورت: یک طرف صورت افتاده یا لبخند کج است
• دست: ضعف یا بی‌حسی در یک بازو؛ نمی‌تواند هر دو دست را بالا نگه دارد
• گفتار: حرف زدن نامفهوم، گیجی یا دشواری در فهمیدن حرف دیگران
• بینایی: تاری یا از دست رفتن دید در یک یا هر دو چشم
• تعادل: سرگیجه، ناتوانی در راه رفتن یا از دست دادن تعادل
• سردرد بسیار شدید و ناگهانی، بدون علت مشخص
• بی‌حسی یا ضعف یک سمت بدن، گیجی یا فراموشی ناگهانی

فوراً با ۱۱۵ تماس بگیرید و ساعت شروع نشانه‌ها را یادداشت کنید و به آنها بگویید؛ درمان وقتی زود شروع شود بهتر نتیجه می‌دهد. اگر نشانه‌ها بعد از چند دقیقه رفتند هم تماس بگیرید: ممکن است «سکتهٔ کوچک» باشد و باز هم باید فوراً بررسی شود. خودتان بیمار را به بیمارستان نبرید.

قند خون بسیار پایین

قند پایین در بیماران دیابتی، به‌ویژه آن‌هایی که انسولین یا بعضی قرص‌ها مصرف می‌کنند، رخ می‌دهد. نشانه‌ها: لرزش، عرق سرد، گرسنگی، تپش قلب، سرگیجه، گیجی، تاری دید، سردرد و حرف زدن نامفهوم. برای بسیاری از افراد دیابتی قند زیر ۷۰ mg/dL پایین حساب می‌شود، ولی حد دقیق هر نفر را باید از پزشک بپرسید. در شب ممکن است با کابوس، عرق زیاد یا بی‌حالی هنگام بیدار شدن خودش را نشان بدهد. قند بسیار پایین می‌تواند به بیهوشی و تشنج برسد و خطرناک است.

• هوشیارید و می‌توانید ببلعید: یک ماده قندی سریع‌اثر بخورید، مثلاً حدود نیم لیوان آب‌میوهٔ معمولی (نه کم‌قند)، نیم قوطی نوشابهٔ معمولی، یک قاشق غذاخوری شکر یا عسل، یا قرص یا ژل گلوکز. ۱۵ دقیقه صبر کنید و دوباره قند را بسنجید. اگر هنوز پایین بود، تکرار کنید. اگر وعدهٔ غذای بعدی بیش از یک ساعت دیگر است، یک میان‌وعده بخورید.
• بیهوش است، تشنج می‌کند یا نمی‌تواند ببلعد: غذا یا نوشیدنی به دهانش نریزید. او را به پهلو بخوابانید و فوراً با ۱۱۵ تماس بگیرید. اگر پزشک برای او گلوکاگون تجویز کرده و کسی استفاده از آن را آموخته، همان را مطابق آموزش به کار ببرد، و در هر حال ۱۱۵ را بگیرد. تا رسیدن کمک کنارش بمانید.

قند خون بسیار بالا و کتواسیدوز

قند بالا گاهی به حالتی به نام کتواسیدوز دیابتی می‌رسد که اورژانس است. نشانه‌ها معمولاً طی حدود ۲۴ ساعت می‌آیند، ولی گاهی سریع‌تر: تشنگی و ادرار زیاد، دل‌درد، تهوع و استفراغ یا اسهال، نفس عمیق‌تر یا تندتر از معمول، بوی میوه‌ای نفس، خواب‌آلودگی یا گیجی و تاری دید.

اگر این نشانه‌ها را دارید و دیابت دارید، یا دیابت شما هنوز تشخیص داده نشده، یا کتون خون بیش از ۳ میلی‌مول بر لیتر یا کتون ادرار «۲ مثبت» است، فوراً با ۱۱۵ تماس بگیرید. خودتان رانندگی نکنید و داروهایتان را با خود ببرید. اگر کتون پایین‌تر است ولی حالتان بد است یا قند با درمان پایین نمی‌آید، همان روز با تیم درمان تماس بگیرید.

خون‌ریزی دستگاه گوارش

نشانه‌ها:

• استفراغ خون قرمز روشن
• استفراغ شبیه تفالهٔ قهوه
• مدفوع سیاه و قیری
• مدفوع همراه خون تیره یا قرمز روشن

اگر خون یا ماده‌ای شبیه تفالهٔ قهوه استفراغ می‌کنید، فوراً با ۱۱۵ تماس بگیرید، حتی اگر استفراغ قطع شده است. خودتان رانندگی نکنید و داروهایتان را با خود ببرید.

مدفوع سیاه و قیری یا خونی، حتی بدون استفراغ، نشانهٔ خون‌ریزی است و باید همان روز دیده شود. اگر همراهش بدحالی، ضعف، گیجی، سرگیجه، رنگ‌پریدگی، عرق سرد یا نفس تند دارید، فوراً با ۱۱۵ تماس بگیرید.

تنگی نفس شدید

فوراً با ۱۱۵ تماس بگیرید اگر:

• نفس‌نفس می‌زنید، خفه می‌شوید یا نمی‌توانید حرف بزنید
• قفسهٔ سینه سفت یا سنگین است
• درد به بازو، پشت، گردن یا فک می‌رود
• لب‌ها یا پوست رنگ‌پریده، آبی یا خاکستری شده
• ناگهان گیج شده‌اید

خودتان رانندگی نکنید. داروهایتان را با خود ببرید.

در حالت‌های کم‌شدت‌تر، به پزشک مراجعه کنید (نه لزوماً اورژانس): تنگی نفس هنگام کارهای معمول یا هنگام دراز کشیدن که بدتر شده، تنگی نفس همراه ورم مچ پا، یا سرفه‌ای که بیش از سه هفته طول کشیده. اگر تنگی نفس از معمول شما بیشتر شده، سرفهٔ خونی دارید، یا یک پایتان درد یا ورم کرده، همان روز به پزشک مراجعه کنید.

فشار خون بسیار بالا

اگر فشار شما بالاتر از ۱۸۰ روی ۱۲۰ است و یکی از این نشانه‌ها را دارید، فوراً با ۱۱۵ تماس بگیرید: درد قفسهٔ سینه، تنگی نفس، درد پشت، بی‌حسی یا ضعف، تغییر بینایی یا اختلال در حرف زدن. اگر هیچ نشانه‌ای ندارید و فقط عدد بالاست، بی‌درنگ با پزشک تماس بگیرید.

اگر مطمئن نیستید

تماس بگیرید و توضیح بدهید. برای سؤال‌های غیرفوری با شمارهٔ پشتیبانی تماس بگیرید. دربارهٔ نشانه‌های هشدار مخصوص خودتان از پزشک بپرسید، و فهرست داروها و بیماری‌هایتان را همیشه در دسترس داشته باشید تا در اورژانس به کار بیاید.