گوارش و کبد چرب

این صفحه دربارهٔ چیست؟

دو مشکل شایع گوارش را کنار هم می‌خوانید: ریفلاکس و سوءهاضمه (سوزش سر دل، برگشت محتوای معده) و کبد چرب. هر دو اغلب به وزن، غذا، تحرک و بقیهٔ عوامل خطر قلب و عروق گره می‌خورند.

ریفلاکس و سوءهاضمه

ریفلاکس چیست؟

وقتی محتوای معده به مری برمی‌گردد، به آن ریفلاکس می‌گویند. گاهی بدون علامت است و گاهی سوزش سر دل (سوزش پشت جناغ سینه) می‌سازد. وقتی ریفلاکس مدام علامت‌های آزاردهنده بسازد یا عارضه بدهد، به آن GERD (ریفلاکس مزمن) می‌گویند. سوءهاضمه هم یعنی ناراحتی بعد از غذا یا نوشیدن، مثل سوزش، پری، نفخ، حالت تهوع و آروغ.

علامت‌ها

• سوزش وسط قفسهٔ سینه، پشت جناغ، که ممکن است تا گلو بالا بیاید
• برگشت غذا یا مایع ترش و تلخ به گلو و دهان
• گاهی تهوع، درد قفسهٔ سینه، مشکل یا درد در بلع، سرفهٔ مزمن یا گرفتگی صدا
• بعضی بزرگسالان نه سوزش دارند و نه برگشت غذا

چه چیزهایی مؤثر است؟

این‌ها عوامل شناخته‌شده هستند:

• وزن: اضافه‌وزن و چاقی از عوامل خطرند و پزشک ممکن است کم کردن وزن را برای کم شدن علامت‌ها پیشنهاد کند.
• سیگار: سیگار کشیدن و تنفس در محیط پر از دود از عوامل خطر است.
• زمان غذا: اگر علامت شبانه یا هنگام خوابیدن دارید، غذا را ۳ تا ۴ ساعت قبل از خواب بخورید.
• بالا بودن سر و شانه در خواب می‌تواند کمک کند.
• محرک‌های غذایی: قهوه، چای، نوشابه، غذای چرب و تند، شکلات، نعنا، مرکبات و گوجه، الکل. این فهرست برای همه یکسان نیست و بهتر است با پزشک بررسی کنید کدام برای شما مشکل‌ساز است.
• دارو: بعضی داروها (از جمله بعضی مسکن‌ها، بعضی آرام‌بخش‌ها و بعضی داروهای قلب و فشار) ریفلاکس را ایجاد یا بدتر می‌کنند. داروی خودتان را خودسرانه قطع نکنید. به پزشک بگویید چه مصرف می‌کنید و برای مسکن‌ها و داروهای ضدسوزش از پزشک یا داروساز بپرسید.
• فتق هیاتال: بالا آمدن بخشی از معده به قفسهٔ سینه هم از عوامل است.

چه زمانی نشانهٔ هشدار است؟

سوزش سر دل را همیشه عادی ندانید. این علامت‌ها نشانهٔ هشدار و دلیل مراجعه به پزشک‌اند: مشکل یا درد در بلع، استفراغ مکرر، کاهش وزن بدون دلیل، کم‌اشتهایی، خون در استفراغ یا استفراغ شبیه تفالهٔ قهوه، مدفوع سیاه و قیرمانند یا خونی، کم‌خونی ناشی از کمبود آهن، توده در شکم یا سوزشی که با تغییر عادت‌ها خوب نمی‌شود. ریفلاکس درمان‌نشده در بلندمدت می‌تواند به التهاب و زخم مری، تنگی مری و در تعداد کمی از افراد به «مری بارت» (که خطر سرطان مری را بیشتر می‌کند) برسد.

کبد چرب

کبد چرب چیست؟

یعنی چربی اضافه در کبد جمع شده، بی‌آنکه علت اصلی آن مصرف زیاد الکل باشد. به آن NAFLD یا MASLD هم می‌گویند. دو حالت دارد:

• چربی ساده: چربی بدون التهاب یا آسیب قابل‌توجه. معمولاً عارضهٔ کبدی نمی‌سازد و بیشتر موارد از این نوع است.
• چربی همراه التهاب و آسیب (NASH یا MASH): می‌تواند کبد را زخمی کند (فیبروز) و به سیروز و گاهی سرطان کبد برسد.

دانشمندان نمی‌دانند چرا در بعضی افراد چربی ساده می‌ماند و در بعضی به این حالت می‌رسد.

علامت‌ها

معمولاً هیچ. بیشتر افراد از آزمایش یا سونوگرافی که برای مشکل دیگری انجام شده، مطلع می‌شوند. بعضی خستگی زیاد، احساس کسالت یا ناراحتی زیر دنده‌های سمت راست دارند.

کبد چرب و بقیهٔ بدن

کبد چرب را فقط یک مشکل کبدی نبینید:

• قند: حدود یک‌سوم تا دوسوم بیماران دیابت نوع ۲ کبد چرب هم دارند.
• وزن: کبد چرب در افراد دارای اضافه‌وزن و چاقی بسیار شایع‌تر است. تا ۷۵ درصد افراد دارای اضافه‌وزن ممکن است آن را داشته باشند.
• چربی خون و فشار: چربی غیرطبیعی خون (کلسترول و تری‌گلیسرید)، فشار بالا و دیابت اغلب همراه هم‌اند و جزو «سندرم متابولیک» هستند.
• قلب: در بیماران کبد چرب، بیماری قلب و عروق شایع‌ترین علت مرگ گزارش شده است. پس پیگیری فشار، قند و چربی خون در کبد چرب کنار پیگیری کبد اهمیت دارد.

چطور تشخیص داده می‌شود؟

• شرح حال و معاینه: پزشک وزن، دور کمر، تحرک و عادت غذایی را می‌پرسد و دربارهٔ مصرف الکل هم سؤال می‌کند تا کبد چرب الکلی را از غیرالکلی جدا کند. علل دیگر بیماری کبد هم بررسی می‌شود.
• آزمایش خون: آنزیم‌های کبد (ALT و AST) ممکن است بالا باشند. با نتیجهٔ آزمایش‌های معمول می‌توان نمره‌هایی مثل FIB-4 را حساب کرد که به تشخیص یا رد زخم پیشرفتهٔ کبد کمک می‌کند. بسته به نظر پزشک آزمایش‌های دیگری هم ممکن است لازم شود.
• تصویربرداری: سونوگرافی، سی‌تی و ام‌آرآی چربی کبد را نشان می‌دهند ولی التهاب یا زخم را نشان نمی‌دهند، پس به‌تنهایی نمی‌توانند چربی ساده و چربی همراه التهاب را از هم جدا کنند.
• الاستوگرافی: سفتی کبد را می‌سنجد و ممکن است زخم پیشرفته را نشان دهد.
• نمونه‌برداری کبد: تنها آزمایشی است که NASH را قطعی می‌کند. برای همه توصیه نمی‌شود و فقط در بعضی شرایط به نظر پزشک انجام می‌شود.

درمان و مدیریت

پایهٔ مدیریت تغییر شیوهٔ زندگی است:

• کم کردن وزن: کاهش ۳ تا ۵ درصد وزن بدن می‌تواند چربی کبد را کم کند، و ممکن است برای کم شدن التهاب و زخم تا ۷ تا ۱۰ درصد لازم باشد. وزن را کم‌کم کم کنید. کاهش وزن سریع و سوءتغذیه می‌تواند بیماری کبد را بدتر کند.
• غذا: غذاهای مغذی، اندازهٔ متعادل وعده‌ها و وزن مناسب. نوشیدنی شیرین و غذای پرقند را کمتر کنید.
• تحرک: فعالیت بدنی منظم حتی بدون کم شدن وزن هم مفید است. هدف معمول دست‌کم ۱۵۰ دقیقه در هفته است.
• دخانیات: سیگار را کنار بگذارید.
• دارو و مکمل: منابع یک‌نظر نیستند: یکی می‌گوید دارویی برای کبد چرب تأیید نشده و دیگری می‌گوید در صورت آسیب کبد، متخصص کبد ممکن است دارو بدهد. تصمیم با پزشک است. قبل از مصرف ویتامین، مکمل یا داروی گیاهی با پزشک مشورت کنید، چون بعضی داروهای گیاهی به کبد آسیب می‌زنند.

پیگیری و مراقبت از خود

• معمولاً پیشنهاد می‌شود افراد مبتلا دست‌کم سالی یک بار مراجعه کنند و هر ۲ تا ۳ سال آزمایش بدهند. برنامهٔ شما را پزشک مشخص می‌کند.
• قند، فشار و چربی خون را هم پیگیری کنید.

چه زمانی تماس بگیرید؟

فوراً با ۱۱۵ (اورژانس ایران) تماس بگیرید اگر درد یا فشار ناگهانی قفسهٔ سینه دارید که برطرف نمی‌شود، حتی اگر شبیه سوزش یا سوءهاضمه است، به‌خصوص اگر به بازو، گردن، فک، شکم یا پشت می‌رود یا با عرق کردن، تهوع، سبکی سر یا تنگی نفس همراه است. خودتان رانندگی نکنید. خون تازه یا ماده‌ای شبیه تفالهٔ قهوه در استفراغ نشانهٔ خونریزی دستگاه گوارش است: فوراً با ۱۱۵ تماس بگیرید، حتی اگر استفراغ قطع شده باشد. مدفوع سیاه قیرمانند یا خونی هم باید همان روز دیده شود، و اگر همراهش ضعف، سرگیجه، رنگ‌پریدگی یا بدحالی دارید، فوراً با ۱۱۵ تماس بگیرید.

به پزشک مراجعه کنید اگر سوزش و سوءهاضمه مکرر است، مشکل بلع، استفراغ مکرر یا کاهش وزن بدون دلیل دارید، یا در آزمایش یا سونوگرافی کبد چرب یا آنزیم بالای کبد گفته شده.

برنامهٔ درمان هر بیمار متفاوت است. دربارهٔ وضعیت خودتان از پزشک بپرسید.