دیابت (قند خون بالا)

دیابت چیست؟

دیابت بیماری‌ای است که در آن قند (گلوکز) خون بیش از حد بالا می‌ماند. گلوکز سوخت اصلی بدن است و هورمونی به نام انسولین که از لوزالمعده ترشح می‌شود، آن را وارد سلول‌ها می‌کند. در دیابت یا انسولین کم است یا اصلاً ساخته نمی‌شود، یا سلول‌ها به آن خوب پاسخ نمی‌دهند. نتیجه این است که قند در خون می‌ماند.

نوع ۱ زمانی است که سیستم ایمنی سلول‌های انسولین‌ساز را از بین می‌برد و بیمار انسولین روزانه لازم دارد. نوع ۲ شایع‌ترین نوع است (حدود ۹۰ تا ۹۵ درصد موارد) و در هر سنی می‌تواند پیدا شود. دیابت بارداری هم نوعی است که در بارداری پیدا می‌شود و معمولاً بعد از زایمان تمام می‌شود، ولی خطر دیابت نوع ۲ را در آینده بیشتر می‌کند. در ادامه بیشتر دربارهٔ نوع ۲ می‌خوانید. اگر دیابت دارید و نمی‌دانید از کدام نوع است، از پزشک بپرسید.

در طول سال‌ها قند بالا به چشم، کلیه، اعصاب و قلب آسیب می‌زند. اما قند بالا همیشه خودش را نشان نمی‌دهد.

علامت‌ها

علامت‌های دیابت نوع ۲ معمولاً کم‌کم پیدا می‌شوند و بعضی افراد هیچ علامتی ندارند:

• خستگی مداوم
• نیاز بیشتر از معمول به ادرار کردن
• تشنگی دائمی
• کم شدن وزن بدون قصد
• تاری دید
• دیر خوب شدن زخم و بریدگی
• خارش یا عفونت‌های مکرر ناحیهٔ تناسلی

این علامت‌ها دلایل دیگری هم می‌توانند داشته باشند. فقط آزمایش مشخص می‌کند.

دیابت و بقیهٔ بدن

دیابت فقط یک مسئلهٔ قند نیست:

• قلب و رگ‌ها: دیابت می‌تواند رگ‌ها را آسیب بزند و به بیماری قلب و سکته برسد. برای کم کردن این خطر، قند و فشار و چربی خون را باید کنار هم کنترل کرد و سیگار را ترک کرد.
• فشار خون: دیابت از شرایطی است که خطر فشار بالا را زیاد می‌کند.
• چربی خون: دیابت نوع ۲ از عوامل خطر چربی بالای خون است.
• کلیه، چشم و اعصاب: بیماری کلیه، بیماری چشم که ممکن است به کم‌بینایی یا نابینایی برسد، و آسیب عصب (مثلاً در پا) از عارضه‌های شناخته‌شده‌اند.
• پا: آسیب عصب و ضعف جریان خون باعث می‌شود یک پینه یا زخم کوچک هم دردسر یا عفونت شود.
• دهان و دندان: بیماری لثه و خشکی دهان هم دیده می‌شود.
• کبد: کبد چرب در دیابت نوع ۲ شایع است. بخش «گوارش و کبد چرب» را ببینید.

چطور تشخیص داده می‌شود؟

تشخیص با آزمایش خون است. این‌ها آزمایش‌های رایج و عددهای معمول آن‌هاست:

آزمایش	طبیعی	پیش‌دیابت	دیابت
HbA1c (میانگین قند ۲ تا ۳ ماه اخیر)	کمتر از ۵٫۷٪	۵٫۷ تا ۶٫۴٪	۶٫۵٪ یا بیشتر
قند ناشتا (بعد از ناشتایی شبانه)	۹۹ mg/dL یا کمتر	۱۰۰ تا ۱۲۵ mg/dL	۱۲۶ mg/dL یا بیشتر
تست تحمل گلوکز (قند ۲ ساعت بعد از نوشیدن گلوکز)	کمتر از ۱۴۰ mg/dL	۱۴۰ تا ۱۹۹ mg/dL	۲۰۰ mg/dL یا بیشتر
قند تصادفی (هر ساعتی)			۲۰۰ mg/dL یا بیشتر

اگر آزمایشی بیرون از مطب پزشک (مثلاً در یک غربالگری یا داروخانه) انجام شده، حتماً نزد پزشک پیگیری شود. پزشک ممکن است آزمایش را برای اطمینان تکرار کند.

پیش‌دیابت یعنی قند بالاتر از طبیعی است ولی هنوز به حد دیابت نرسیده. اغلب علامتی ندارد، ولی خطر دیابت و بیماری قلب را بیشتر می‌کند. تیم درمان می‌تواند دربارهٔ غذا، تحرک و تغییرهای دیگر راهنمایی کند تا خطر رسیدن به دیابت کمتر شود.

درمان و مدیریت

درمان دیابت نوع ۲ معمولاً از تغییر شیوهٔ زندگی شروع می‌شود، بعد در صورت نیاز دارو اضافه می‌شود و اگر دارو کافی نباشد، ممکن است انسولین لازم شود. نوع و برنامه را پزشک برای هر بیمار تعیین می‌کند.

• غذا: غذای متعادل با سبزی، میوه، غلات کامل و حبوبات. غذاهای فرآوری‌شدهٔ پرنمک و پرقند را کمتر بخورید. رژیم کم‌کالری خیلی سخت را بدون مشورت شروع نکنید، به‌خصوص اگر دارو یا انسولین مصرف می‌کنید.
• تحرک: حدود ۲٫۵ ساعت در هفته راه رفتن یا فعالیتی که کمی نفس‌نفس بیندازد.
• وزن و سیگار: اگر پزشک گفته وزن کم کنید، کم‌کم و با برنامه. سیگار را ترک کنید.
• دارو: گاهی یک دارو و گاهی ترکیب چند دارو لازم است. داروی دیابت را بدون نظر پزشک قطع نکنید. اگر دارو مصرف می‌کنید و استفراغ، اسهال یا تب خیلی بالا دارید، زود با پزشک تماس بگیرید.
• آموزش: منابع پزشکی توصیه می‌کنند هر بیمار دیابت نوع ۲ یک دورهٔ آموزشی دربارهٔ بیماری ببیند. از پزشک بپرسید کجا برگزار می‌شود.

پیگیری و مراقبت از خود

این پیگیری‌ها توصیهٔ مراجع پزشکی است و برنامهٔ شما را پزشک تعیین می‌کند:

• HbA1c: معمولاً هر ۳ تا ۶ ماه.
• فشار خون، چربی خون، کلیه و وزن: دست‌کم سالی یک بار.
• معاینهٔ پا: هر بار که نزد پزشک می‌روید پاهایتان را نشان بدهید. آسیب عصب و ضعف جریان خون باعث می‌شود حتی یک پینهٔ کوچک به درد یا عفونت برسد، پس هر مشکل پا را به پزشک بگویید.
• چشم: معاینهٔ چشم با قطرهٔ گشادکننده. مراجع در فاصلهٔ آن یکسان نیستند: یکی «حداقل سالی یک بار» می‌گوید و دیگری «هر یک تا دو سال». دورهٔ مناسب را چشم‌پزشک و پزشک شما مشخص می‌کنند.
• دندان: دست‌کم سالی یک بار دندان‌پزشک، و مسواک روزی دو بار.
• خواب: اگر وقفهٔ تنفس در خواب دارید، به پزشک بگویید. وقفهٔ تنفس در خواب خطر دیابت را زیاد می‌کند و آن را بدتر می‌کند.

قند پایین: وقتی دارو مصرف می‌کنید

اگر انسولین یا بعضی قرص‌های دیابت مصرف می‌کنید، قند ممکن است زیادی پایین بیاید. دیر غذا خوردن، ناشتا ماندن، ورزش سنگین و بیماری آن را محتمل‌تر می‌کند. برای بسیاری از افراد قند زیر ۷۰ mg/dL پایین حساب می‌شود، ولی حد شخصی شما ممکن است فرق کند. از پزشک عدد خودتان را بپرسید.

علامت‌های آن لرزش، گرسنگی، خستگی، سرگیجه، گیجی، تحریک‌پذیری، تپش قلب، سردرد و تاری دید است. اگر علامت دارید و قند شما زیر ۷۰ است، ۱۵ تا ۲۰ گرم قند سریع‌الجذب بخورید، مثلاً یک قاشق غذاخوری شکر یا عسل یا نصف لیوان آب‌میوه یا نوشابهٔ معمولی. بعد از ۱۵ دقیقه دوباره قند را بسنجید و اگر هنوز پایین بود، تکرار کنید. توضیح بیشتر را از پزشک خودتان بگیرید.

چه زمانی تماس بگیرید؟

فوراً با ۱۱۵ (اورژانس ایران) تماس بگیرید اگر:

• فرد دیابتی بیهوش شده یا تشنج کرده است. قند خیلی پایین خطرناک است و باید فوراً درمان شود.
• تشنگی و ادرار زیاد، درد شکم، تهوع یا استفراغ، تنفس عمیق و تند، بوی میوه‌ای یا شبیه استون در نفس، خواب‌آلودگی یا گیجی دارید. این می‌تواند کتواسیدوز دیابتی باشد، عارضه‌ای که بیشتر در بیماران نوع ۱ و در دیابتی‌هایی که انسولین می‌زنند دیده می‌شود.
• درد یا فشار ناگهانی قفسهٔ سینه دارید که برطرف نمی‌شود، یا با تنگی نفس، عرق کردن و تهوع همراه است.

با پزشک مشورت کنید اگر تشنگی، ادرار زیاد، خستگی و کاهش وزن دارید، زخم پا دیر خوب می‌شود، قندتان به‌طور مکرر بالا یا پایین است، یا بعد از دارو علامت تازه‌ای پیدا کرده‌اید.

برنامهٔ درمان هر بیمار متفاوت است. دربارهٔ وضعیت خودتان از پزشک بپرسید.