چربی خون بالا
چربی خون بالا علامتی ندارد و فقط آزمایش آن را نشان می‌دهد. اینجا می‌خوانید عددهای آزمایش چه معنایی دارند، هر چند وقت یک‌بار باید چک شوند، و چربی خون چطور با قند، فشار، تیروئید و کبد چرب ارتباط دارد.
چربی خون بالا چیست؟
کلسترول ماده‌ای مومی و چربی‌مانند است که کبد می‌سازد و بدن برای ساختن هورمون‌ها و هضم چربی‌ها به مقدار مناسبی از آن نیاز دارد. مشکل زمانی است که مقدارش زیاد شود. چربی خون چند بخش دارد:
- LDL («کلسترول بد»): وقتی زیاد باشد، به‌صورت پلاک در دیوارهٔ رگ‌ها جمع می‌شود و خطر مشکل قلبی و سکته را بیشتر می‌کند.
- HDL («کلسترول خوب»): کلسترول را به کبد می‌برد تا از بدن خارج شود. HDL بالاتر مفید است.
- تری‌گلیسرید: چربی‌ای که بدن برای انرژی از آن استفاده می‌کند. تری‌گلیسرید بالا همراه HDL پایین یا LDL بالا خطر حملهٔ قلبی و سکته را بیشتر می‌کند.
پلاک‌ها رگ را تنگ می‌کنند و می‌توانند جریان خون به قلب و اندام‌های دیگر را کم کنند. کم شدن خون قلب می‌تواند به درد قفسهٔ سینه (آنژین) یا حملهٔ قلبی برسد.
علامت‌ها
چربی بالای خون معمولاً هیچ علامتی ندارد. تنها راه فهمیدن آن آزمایش خون است. اگر پلاک جلوی خون قلب را بگیرد، درد قفسهٔ سینه یا حملهٔ قلبی پیش می‌آید، ولی تا آن وقت چیزی حس نمی‌شود (بخش «چه زمانی تماس بگیرید؟» را ببینید).
چربی خون و بقیهٔ بدن
عددهای چربی خون جدا از بقیهٔ بدن معنا ندارند:
- قند: دیابت نوع ۲ از عوامل خطر چربی بالای خون است. کسی که دیابت دارد، باید چربی خونش را هم پیگیری کند.
- فشار خون: فشار بالا و چربی بالا هر دو به رگ‌ها آسیب می‌زنند و در کنار هم خطر را بیشتر می‌کنند. به همین دلیل کسی که فشار بالا دارد، زودتر یا بیشتر آزمایش چربی می‌دهد.
- تیروئید: کم‌کاری تیروئید می‌تواند به چربی بالا کمک کند و توصیه شده کسی که چربی بالا دارد، آزمایش تیروئید هم بدهد.
- کبد: کسی که کبد چرب دارد بیشتر در معرض بیماری قلب و عروق، دیابت نوع ۲ و «سندرم متابولیک» است و چربی غیرطبیعی خون (کلسترول و تری‌گلیسرید) جزو همین مجموعه است.
- وزن، غذا و تحرک: رژیم پرچرب (به‌ویژه چربی اشباع و ترانس)، کم‌تحرکی و اضافه‌وزن چربی را بالا می‌برند. سابقهٔ خانوادگی و ژن هم نقش مهمی دارند.
چطور تشخیص داده می‌شود؟
با یک آزمایش خون به نام پروفایل چربی یا لیپید پنل. این آزمایش کلسترول کل، LDL، HDL و تری‌گلیسرید را می‌سنجد. ممکن است لازم باشد ۹ تا ۱۲ ساعت قبل از آن چیزی نخورید و ننوشید.
عددهایی که این منابع برای بزرگسالان داده‌اند (mg/dL):
| اندازه | عدد |
|---|---|
| کلسترول کل | کمتر از ۲۰۰ طبیعی (یک مرجع حدود ۱۵۰ را ایدئال و بالای ۲۰۰ را بالا می‌داند) |
| LDL | کمتر از ۱۰۰ |
| HDL | بهتر است ۶۰ یا بیشتر؛ کمتر از ۴۰ در مردان و کمتر از ۵۰ در زنان پایین است |
| تری‌گلیسرید | کمتر از ۱۵۰ |
| non-HDL | کمتر از ۱۳۰ |
هیچ‌کدام از این عددها هدف شخصی شما نیست. هدف مناسب به سن، سابقهٔ خانوادگی، دیابت، فشار خون، سیگار و عوامل دیگر بستگی دارد و پزشک آن را مشخص می‌کند.
هر چند وقت چک شود؟
مراجع در این مورد یک برنامه نمی‌دهند و یکی از آن‌ها می‌گوید از تیم درمان بپرسید. یکی از مراجع این را پیشنهاد کرده است: بزرگسالان ۲۰ تا ۶۵ سال هر ۵ سال، مردان ۴۵ تا ۶۵ و زنان ۵۵ تا ۶۵ سال هر ۱ تا ۲ سال، و بالای ۶۵ سال هر سال. کسانی که عامل خطر دارند، مثل سابقهٔ خانوادگی بیماری قلبی، فشار بالا، دیابت نوع ۲، سیگار، اضافه‌وزن یا کم‌تحرکی، زودتر یا بیشتر آزمایش می‌دهند. برنامهٔ شما را پزشک می‌گوید.
درمان و مدیریت
هدف رساندن چربی به محدودهٔ سالم است، با تغییر شیوهٔ زندگی یا دارو یا هر دو:
- غذا: چربی اشباع و ترانس کمتر. کلسترول موجود در غذاهای حیوانی (گوشت، مرغ، تخم‌مرغ، لبنیات) هم تا جای ممکن کم شود. سبزی، میوه، غلات کامل و حبوبات بیشتر.
- تحرک و وزن: فعالیت بدنی منظم و رسیدن به وزن مناسب.
- دخانیات: ترک سیگار.
- دارو: بعضی افراد علاوه بر تغییر شیوهٔ زندگی دارو لازم دارند. اینکه شما دارو لازم دارید یا نه، پزشک بر پایهٔ عددها و کل عوامل خطر تعیین می‌کند. خودتان دارو را شروع نکنید، قطع نکنید و تغییر ندهید.
پیگیری و مراقبت از خود
- آزمایش چربی را طبق برنامهٔ پزشک تکرار کنید و جواب‌ها را نگه دارید تا روند را ببینید.
- اگر در خانواده کسی در سن کم چربی بالا، حملهٔ قلبی یا سکته داشته، به پزشک بگویید. چربی بالا گاهی ارثی است و از سن کم شروع می‌شود.
- قند، فشار و تیروئید را هم طبق نظر پزشک پیگیری کنید.
- هر دارو، مکمل و گیاه دارویی را که مصرف می‌کنید به پزشک بگویید.
چه زمانی تماس بگیرید؟
چربی بالا خودش اورژانس نمی‌سازد، ولی عارضه‌اش می‌سازد. فوراً با ۱۱۵ (اورژانس ایران) تماس بگیرید اگر درد یا فشار ناگهانی در قفسهٔ سینه دارید که برطرف نمی‌شود، به بازو، گردن، فک، شکم یا پشت می‌رود، یا با عرق کردن، تهوع، سبکی سر یا تنگی نفس همراه است. ضعف یا بی‌حسی ناگهانی، تغییر بینایی و اختلال در حرف زدن هم اورژانس است. خودتان رانندگی نکنید.
اگر عدد آزمایش‌تان بالا است، اگر در خانواده سابقهٔ چربی بالای زودرس یا بیماری قلبی دارید، یا نمی‌دانید آخرین بار کی چربی‌تان را چک کرده‌اید، نوبت بگیرید و با پزشک صحبت کنید.
برنامهٔ درمان هر بیمار متفاوت است. دربارهٔ وضعیت خودتان از پزشک بپرسید.
پرسش‌های پرتکرار
چربی خونم بالاست ولی احساس سالمی دارم. جدی است؟
بله، همین که علامتی ندارد، آن را پنهان می‌کند. چربی بالای خون ممکن است سال‌ها بی‌صدا باشد و رگ‌ها را تنگ کند و خطر مشکل قلبی و سکته را بیشتر کند. تنها راه فهمیدن آزمایش خون است. اینکه چقدر نگران باشید و چه بکنید، به عددهای شما و بقیهٔ عوامل خطرتان بستگی دارد و پزشک تعیین می‌کند.
عدد درست LDL و کلسترول کل چقدر است؟
منابع یک عدد یکسان نمی‌دهند. یک مرجع کلسترول کل کمتر از ۲۰۰ mg/dL را طبیعی می‌داند و مرجع دیگر حدود ۱۵۰ را ایدئال و بالاتر از ۲۰۰ را بالا. برای LDL هر دو حدود ۱۰۰ mg/dL یا کمتر را می‌گویند. عدد مناسب برای شما به سن، سابقهٔ خانوادگی، دیابت، فشار خون و شیوهٔ زندگی بستگی دارد و پزشک آن را مشخص می‌کند.
برای آزمایش چربی باید ناشتا باشم؟
گاهی لازم است. ممکن است از شما بخواهند ۹ تا ۱۲ ساعت چیزی نخورید و ننوشید و به همین دلیل آزمایش را معمولاً صبح می‌گیرند. آزمایشگاه یا پزشک می‌گوید ناشتایی لازم است یا نه.
اگر چربی‌ام پایین آمد، دارو را قطع کنم؟
نه بدون پزشک. اگر دارو مصرف می‌کنید و عدد بهتر شده، احتمالاً نتیجهٔ همان درمان است. تصمیم دربارهٔ دارو را فقط پزشک بر پایهٔ آزمایش‌ها و وضعیت کلی شما می‌گیرد.
چرا پزشک با چربی بالا آزمایش تیروئید هم می‌خواهد؟
کم‌کاری تیروئید می‌تواند به بالا رفتن چربی خون کمک کند. برای همین در کسی که چربی بالا دارد، آزمایش تیروئید هم توصیه می‌شود.