چکاپ: چیست و چند وقت یک‌بار لازم است؟
چکاپ یعنی بررسی پیش از آنکه علامتی ظاهر شود. اینکه چه آزمایش‌هایی و هر چند وقت لازم است، به سن، سابقه و عوامل خطر هر فرد بستگی دارد و پزشک تعیین می‌کند.
چکاپ را برای چه می‌دهیم؟
چکاپ برای بیماری نیست؛ برای پیش از بیماری است. بسیاری از مشکل‌های رایج میان‌سالی، مثل فشار بالا، قند بالا یا چربی خون، سال‌ها بی‌صدا پیش می‌روند و وقتی علامت می‌دهند که مدتی از شروع‌شان گذشته. برآوردها نشان می‌دهد حدود ۴۴٪ بزرگسالانِ مبتلا به فشار خون بالا خبر ندارند که دارند. چکاپ یعنی نگاه کردن به این مشکل‌های بی‌صدا پیش از آنکه خودشان را نشان بدهند.
یک چکاپ چه چیزهایی را در نظر می‌گیرد؟
چکاپ یک بستهٔ ثابت نیست. آزمایش‌های غربالگری برای هر نفر با سن، جنس، سابقهٔ خانوادگی و عوامل خطر فرق می‌کند. بیماری‌هایی که معمولاً در این بررسی‌ها مطرح می‌شوند، از جمله فشار خون بالا، چربی خون بالا و دیابت‌اند. یک مثال ساده از شکل کار: در بعضی کشورها برنامه‌ای برای بزرگسالان ۴۰ تا ۷۴ سالهٔ بدون بیماری قلبی عروقی شناخته‌شده هست که قد و وزن و دور کمر، فشار خون، کلسترول و گاهی قند خون را می‌سنجد، سابقهٔ خانوادگی و عادت‌هایی مثل سیگار و فعالیت را می‌پرسد و در پایان، خطر ده‌سالهٔ بیماری قلب و رگ را برآورد می‌کند. این برنامه هر ۵ سال تکرار می‌شود. این فقط یک نمونه است، نه توصیه‌ای برای شما.
برای شما، ترکیب و فاصلهٔ چکاپ را پزشک بر پایهٔ سن، بیماری‌های قبلی، دارو و عوامل خطرتان تعیین می‌کند. اگر می‌خواهید بدانید «هر چند وقت یک‌بار باید چکاپ بدهم؟»، همین را از پزشک بپرسید و جواب را یادداشت کنید.
آزمایش‌هایی که ممکن است در چکاپ مطرح شوند
بسته به شرایط، ممکن است پزشک یکی از این‌ها را بخواهد:
- فشار خون. اندازه‌گیری ساده است و می‌تواند بدون هیچ علامتی مشکل را نشان بدهد.
- قند خون. با HbA1c یا قند ناشتا. حدها در راهنمای «آمادگی برای آزمایش» آمده است.
- چربی خون. برای دیدن کلسترول، LDL، HDL و تری‌گلیسرید.
- قد، وزن و دور کمر.
- آزمایش‌های دیگر، اگر پزشک بر پایهٔ علامت یا سابقهٔ شما لازم بداند.
این فهرست یعنی «چند چیز ممکن»، نه «بستهٔ لازم».
عوامل خطر شما چیست؟
سابقهٔ خانوادگی بیماری قلبی، سن، فشار یا قند یا چربی خون بالا، اضافه وزن، کم‌تحرکی، سیگار، رژیم پرنمک و پرچرب، از عوامل خطر شناخته‌شده‌اند. بعضی را (سن، سابقهٔ خانوادگی) نمی‌شود عوض کرد؛ بقیه را می‌شود. اگر چند عامل را با هم دارید، چکاپ برایتان مهم‌تر و احتمالاً پرتکرارتر است. پزشک این را با توجه به شما می‌گوید.
پیش از چکاپ چه کنید؟
- بپرسید ناشتا بودن لازم است یا نه.
- فهرست داروها، مکمل‌ها و جواب آزمایش‌های قبلی را ببرید.
- سابقهٔ بیماری قلب، سکته، دیابت یا فشار خون در خانواده را بنویسید و سن آن‌ها را هم.
- علامت‌های کوچکی را که نادیده گرفته‌اید بگویید: خستگی، تنگی نفس هنگام راه رفتن، سوزش معده، تغییر وزن.
چکاپ بدهم و همه‌چیز خوب باشد، یعنی تمام؟
یک چکاپ طبیعی خبر خوبی است، ولی برای همیشه تضمین سلامتی نیست. اگر بعداً علامت تازه‌ای پیدا کردید، منتظر چکاپ بعدی نمانید. علامت‌هایی که فوراً باید تماس بگیرید در بخش «کی فوری تماس بگیرم؟» راهنمای بیمار آمده است.