کم‌خونی و فقر آهن: از کجا بفهمیم و چه کنیم؟
خستگی، رنگ‌پریدگی و تپش قلب ممکن است کم‌خونی باشند، ولی فقط آزمایش می‌تواند نشان بدهد. مهم‌تر از خود کم‌خونی این است که علتش پیدا شود، و تا آن موقع قرص آهن را خودسرانه نخورید.
کم‌خونی یعنی چه؟
گلبول‌های قرمز خون اکسیژن را به همهٔ بدن می‌رسانند و هموگلوبین، پروتئین آهن‌دار داخل آن‌ها، اکسیژن را حمل می‌کند. وقتی گلبول قرمز یا هموگلوبین کم شود، کم‌خونی داریم. شایع‌ترین نوع آن کم‌خونی ناشی از کمبود آهن است: ذخیرهٔ آهن بدن کم شده و بدن نمی‌تواند هموگلوبین کافی بسازد.
علامت‌ها
کم‌خونی خفیف یا شروع‌شده اغلب علامتی ندارد. وقتی علامت می‌دهد، رایج‌ترین‌ها اینها هستند:
- خستگی و ضعف
- سردرد، سرگیجه، مخصوصاً هنگام بلند شدن
- تپش قلب
- تنگی نفس
- رنگ‌پریدگی پوست
- مشکل تمرکز
علامت‌های کمتر شایع: ریزش مو، شکنندگی ناخن، زخم دهان، درد یا قرمزی زبان، بی‌قراری پاها و میل به خوردن چیزهای غیرخوراکی. هیچ‌کدام به‌تنهایی کم‌خونی را ثابت نمی‌کند؛ خستگی و سرگیجه علت‌های بسیار دیگری هم دارند.
چطور تشخیص می‌دهند؟
با آزمایش خون. شمارش سلول‌های خون (CBC) هموگلوبین و گلبول‌های قرمز را می‌سنجد. اگر کم‌خونی پیدا شود، آزمایش‌های دیگری مثل آهن، ظرفیت اتصال آهن و فریتین (ذخیرهٔ آهن) نشان می‌دهند علت کمبود آهن است یا نه. آزمایش CBC به‌تنهایی نمی‌گوید دلیل چیست. تغییر این اعداد می‌تواند به کم‌آبی، بیماری قلبی یا علت‌های دیگر هم مربوط باشد.
چرا باید علت را پیدا کرد؟
کمبود آهن «یک نتیجه» است، نه خودِ بیماری. علت‌های رایج:
- از دست دادن خون. قاعدگی سنگین یا طولانی، و خون‌ریزی دستگاه گوارش (از زخم معده، التهاب مری یا روده، بواسیر و، کمتر، تومور). گاهی مصرف طولانی بعضی مسکن‌ها یا داروهای رقیق‌کنندهٔ خون هم زمینه‌ساز خون‌ریزی گوارشی است.
- جذب ضعیف در بعضی بیماری‌های گوارشی مثل سلیاک و کرون یا پس از بعضی جراحی‌های معده.
- کم بودن آهن در غذا، مثلاً در رژیم گیاه‌خواری سخت‌گیرانه.
- نیاز بیشتر، مثل بارداری و شیردهی.
اگر علت کم‌خونی خون‌ریزی گوارشی یا علت دیگری باشد که درمان نشود، آهن دادن به‌تنهایی آن را برطرف نمی‌کند. برای همین پزشک ممکن است علاوه بر آزمایش، آزمایش مدفوع برای خون پنهان یا بررسی‌های دیگر بخواهد.
قرص آهن: خودتان شروع نکنید
شاید بدیهی به‌نظر بیاید که با خستگی و رنگ‌پریدگی «یک قرص آهن بخرم». ولی:
- بدون آزمایش نمی‌دانید کم‌خونی دارید یا نه، و علتش آهن است یا چیز دیگر.
- درمان با آهن علت اصلی، مثل خون‌ریزی، را برطرف نمی‌کند؛ علت را باید جدا پیدا کرد.
- اینکه آهن لازم است، چه نوعی و چند وقت، را پزشک بعد از آزمایش تعیین می‌کند. بعد از شروع درمان هم معمولاً آزمایش‌ها تکرار می‌شوند.
- آهن مکمل عوارض دارد: تهوع، یبوست یا اسهال، دل‌درد و تیره شدن مدفوع. اگر آهن برایتان تجویز شده و عارضه دارید، با پزشک یا داروساز حرف بزنید. اگر مدفوع تیره شد، خودتان نتیجه نگیرید: اگر با ضعف، سرگیجه یا درد شکم همراه بود، فوراً بررسی شوید.
- مصرف زیاد آهن در کودکان می‌تواند خطرناک باشد. اگر قرص آهن در خانه دارید، دور از دسترس کودکان نگه دارید.
غذا چه می‌کند؟
غذای حاوی آهن به پیشگیری کمک می‌کند، ولی کم‌خونی ثابت‌شده را معمولاً تنها با غذا درمان نمی‌کنند. منابع آهن: گوشت، مرغ و ماهی، حبوبات و سویا، سبزی‌های برگ‌سبز تیره، میوه‌های خشک و غلات غنی‌شده. ویتامین C (مرکبات، گوجه‌فرنگی، کیوی) جذب آهن را بهتر می‌کند؛ چای، قهوه و لبنیات آن را کمتر. اگر برایتان مشکل است آهن کافی از غذا بگیرید، از پزشک یا متخصص تغذیه کمک بخواهید.
کی زودتر ویزیت بشوم؟
- خستگی، رنگ‌پریدگی یا تپش قلب بیش از چند هفته ادامه دارد.
- قاعدگی شما شدید و طولانی است.
- درد بالای شکم دارید.
مدفوع سیاه و قیری یا خونی باید همان روز دیده شود. اگر خون استفراغ می‌کنید (حتی اگر استفراغ قطع شده)، یا تنگی نفس شدید دارید، یا مدفوع سیاه و قیری دارید و همراهش بدحال، گیج، رنگ‌پریده یا عرق‌کرده‌اید، فوراً با ۱۱۵ تماس بگیرید. جزئیات در بخش «کی فوری تماس بگیرم؟» آمده است.